Morris Barajı Hidrobalistik Test Merkezi
Konum: Azusa Pasadena, Kaliforniya
Morris Hidrobalistik Deney Merkezi, hidrobalistik veriler, sualtı yörünge karakteristikleri ve hava-su mühimmatlarına ait sualtı yapısal hasar verilerinin elde edildiği, bu deneylerin gerçekleştirilmesine olanak tanıyan çeşitli tesislerin bulunduğu bir baraj gölüdür. Tesislerde dönemin tüm ileri olanakları mevcuttur, bu sayede maksimum miktarda güvenli veri elde edilmiştir. Tesislerin seçimi, test edilen mühimmat türüne ve elde edilen verilere göre yapılmıştır. Tesis, baraj rezervuarı(suyun depolandığı kısım) içinde bağımsız bölgelere ayrılmıştır.
ABD Donanması envanterinden bulunan Mk.13-6 torpidosu, 1925’ten itibaren test edilen ve geliştirilen bir modeldi. II. Dünya Savaşı başlarında kullanıldığında, çeşitli teknik sorunlar (pervane arızası, batma, sapma, uygun olmayan derinlik, yüzeyde koşma, porpoising(yunuslama)) nedeniyle %70 oranında başarısız oluyordu. Uçakların torpidoyu zarar vermeden bırakabilmesi için çok yavaş ve alçaktan uçması gerekiyordu; bu da onları düşman uçaksavarlarına karşı savunmasız hale getiriyordu.
Yapılan deneysel çalışmalar, torpidolar için optimum suya giriş açısının, yüzey düzlemine göre yaklaşık 22° ile 32° arasında değiştiğini ortaya koymuştur. Bu açılar dâhilinde bırakılan torpidolar, 15 metreye (50 fit) kadar dalabilmekte ve yapısal veya mekanik hasar oluşmaması durumunda, önceden belirlenmiş derinliğe ve rotasına yeniden istikrarlı bir şekilde dönebilmektedir. Bu bulgular doğrultusunda, ABD Donanması, hedeflenen 22°–32° suya giriş açılarını elde edebilmek amacıyla uçakların hız ve irtifa parametrelerini optimize eden çeşitli saldırı profilleri geliştirmiştir.
Değişken Açılı Fırlatıcı (Variable Angle Launcher) kısmında geniş kalibreli mühimmatlar test edilirken 76 metre uzunluğunda beton rampa üzerinde hareket edebilen 91 metre uzunluğunda çelik köprü kullanılır.Küçük kalibreli mühimmatlar ise, sapan tesisi ile birlikte barajın gövdesinde konumlandırılmış 45 metrelik kulede test edilmektedir.
Tesis ,Donanma Denizaltı Merkezi veya eski adıyla Donanma Mühimmat Test Merkezi (Naval Ordnance Test Station) komutanlığına bağlıdır.
NOTS (Naval Ordnance Test Station) alt birimlerinde China Lake ve Pasadena birimleri bulunmaktadır. NOTS Pasadena biriminin içerisinde Morris Barajı, Foothill, Long Beach ve San Clemente Adası bulunur.
Tesis Amacı: Deneysel Araştırma ve Geliştirme
NOTS Pasadena’nın çalışmalarının genel odak noktası, denizaltı karşıtı savaş (ASW Anti-Submarine Warfare) üzerinedir. Bu kapsamda, özellikle yeni teknolojilerin geliştirilmesi, denizaltı tespiti, torpidolar ve ateş kontrol ile silah dağıtım sistemlerinin araştırılması hedeflenmiştir.
Torpidoları uçaktan suya düşürmek, yerden veya havadan torpido fırlatmak, bomba görüşlerinin doğruluğunu test etmek, tapaları test etmek, savaş başlığı patlayıcı gücünü test etmek ve diğer birçok kullanım için bir dizi ayrı menzil vardır.
Açık denizin kontrolsüz ortamından dolayı kapalı rezervuarlarda bu tür araştırmalar güvenli ve kontrollü bir şekilde yapılabilir.Tesislerin kurulduğu yarımada Rezervuarı fiziki olarak ikiye ayırarak her iki tarafta deney yapılmasına olanak sağlamıştır. Su altı gürültüsü açısından iki bağımsız bölüm gibi çalışır. Pasadena’nın ılıman iklimi de gün başına deney sayısını arttırmıştır.
Tesisin önemi ve tarihçesi: 1948–1950 dönemi, Soğuk Savaş’ın başlangıcıyla birlikte denizaltı tehditlerinin artış gösterdiği bir süreçtir. Bu bağlamda, denizaltı teknolojilerinin modernize edilmesi ve denizaltı karşıtı savaş (Anti-Submarine Warfare – ASW) kapasitesinin güçlendirilmesi, ABD Donanmasının araştırma ve geliştirme stratejileri içerisinde kritik bir öncelik hâline gelmiştir
Tesis, II. Dünya Savaşı’nın ardından Soğuk Savaş Dönemi’nin ilk yıllarında inşa edilmiştir. ABD Donanması, Morris Barajı hidrobalistik tesisinde yapılan araştırma ve geliştirme çalışmalarının, II. Dünya Savaşı’ndaki savaşların sonuçları açısından önemli olduğunu fark etmiştir.
Değişken Açılı Fırlatıcı, yeni geliştirilen jet uçakları için mühimmat test etmek ve geliştirmek amacıyla tasarlanmıştır. Bu fırlatıcı, benzersiz yapısıyla öne çıkar ve tam ölçekli, havadan fırlatılan mühimmatların yüksek hızlarda ve farklı giriş açılarıyla su kütlesine test edilebildiği tek tesis olma özelliğini taşır. Bu özellik, fırlatıcının askeri stratejilere ve mühimmat geliştirme süreçlerine önemli katkılar sağlamasını mümkün kılmıştır.
Hidrobalistik deney tesisinde bulunan 300 ft uzunluğundaki çelik fırlatma köprüsü, o dönemde ABD’de inşa edilen tamamen kaynaklı en büyük çelik yapı olma özelliğini taşımaktadır. Bu fırlatma köprüsü, mühimmatların fırlatılmasında yüksek hassasiyet ve güvenlik sağlamak amacıyla tasarlanmıştır. Fırlatma köprüsünün boyutu ve mühendislik tasarımı, hem askeri hem de mühendislik alanında önemli bir yenilik temsil etmektedir. Bu yapı, testlerin güvenilirliğini artırmış ve deneysel araştırmalara zemin hazırlamıştır.
Tesis, bir planlama ve yürütme misyonu için gerekli olan benzersiz altyapıyı işletmiştir. Donanma için, torpido ve füze silah sistemleri de dahil olmak üzere, su altı mühimmatları alanında araştırma ve geliştirme programları yürütmüştür.
Önemi: Morris Barajı Test Tesisi , Deniz Mühimmatlarının, özellikle havadan suya mermilerin tasarımı ve geliştirilmesinde kullanılmak üzere temel hidrodinamik verilerin elde edilmesi amacıyla Morris Barajı Rezervuarında inşa edilmiştir. Değişken Açılı Fırlatıcı (VAL) ve selefi Sabit Açılı Fırlatıcı (FAL), bilimsel ve askeri araştırma ve geliştirme toplulukları arasında üzerine yoğunlaşılan bir çabaydı.
Sabit Açılı Fırlatıcı (FAL) (1943-1960)
Sabit Açılı Fırlatıcı bölgedeki ilk tesistir. Yapı, Ağustos 1943’te tamamlanmış ve 1960’ta hizmetten çıkarılmıştır.
Tüm sistem yatay olarak 19 derecelik bir açıyla monte edilmiştir ve sadece 19 derece ile çalışmaktadır. İlk aşamada, farklı mühimmat başlıklarının suya giriş davranışları test edilmiştir. Henschel J tipi ve I tipi başlıklar da dahil olmak üzere, toplam 14 farklı başlık tipi incelenmiştir.
FAL, itici güç olarak basınçlı hava kullanan, 22,5 inç iç çapında ve 300 fit uzunluğunda bir fırlatma fırlatıcıdır.
Suya 1 tonluk mermiyi 400- 500 fps (122m/s – 152 m/sn) hız aralığında fırlatabilir. Sabit açılı fırlatıcı tesisi ,değişken açılı fırlatıcı inşa edilene kadar yaygın olarak kullanıldı.
Bölgede bulunan Hidrofon dizinleri 300 ft(92m) uzunluğundadır.
Değişken Açılı Fırlatıcı, ülkede tam ölçekli, havadan fırlatılan mermilerin yüksek hızlarda ve su kütlesine değişken giriş açılarında test edilebildiği tek yapıdır. 22,5 inç (Mk 13-6,Mk-21) ila 32 inç çapında fırlatma tüplerine sahip Değişken Açılı Fırlatıcı mühimmat testlerinde güvenli bir deney ortamı sunarak, gelişmiş mühimmat sistemlerinin performansını analiz etmeye olanak tanır.
VAL’ın tasarımı, askeri operasyonlarda kullanılacak yeni teknolojilerin ve mühimmatların test edilmesi için kritik bir rol oynamakta, denizaltı karşıtı savaş stratejilerinin geliştirilmesine de katkıda bulunmaktadır. Bu özellikleri, o dönemde VAL’ı savunma araştırmalarında vazgeçilmez bir unsur haline getirmiştir.
Fırlatıcı köprüsü, karşı ağırlık rampası ve karşı taraftaki araba ile bir sahadan uzanır. Fırlatıcı köprüsü, 300 ft uzunluğunda kaynaklı bir yapıdır.
Fırlatma köprüsü ile rezervuardaki iki yüzer mavna sayesinde, torpido fırlatmalarında kullanılacak köprünün eğimini düzenlemek için tasarlanmıştır. Ağız kısmı Yüzer mavnalara bağlanan çelik fırlatma köprüsü karşı ağırlık aracının hareketi ile ,su yüzeyi ile 10 ila 40 derece arasında hareket kabiliyeti sunar.Sistemin yatay hareketini engellemek için mavnalar anakayaya kablo ile sabitlenmiştir.Karşı ağırlık aracı 45 derecelik bir rampa üzerinde hareket eder.
Geliştiriciler, havadan fırlatılan bir silah için su girişini etkileyen iki temel değişkeni manipüle etmek için VAL’yi kullandılar:
su çarpma açısı ve su çarpma hızı. Açı 0 derece (yatay) ile 40 derece arasında değişebilir. Giriş hızları 304.8 m/s kadar yüksek olabilir.1500 kg kütleye sahip bir füzeyi, 0° ile 40° arasında ayarlanabilir açılarla ve maksimum 304.8 m/s(1000 fps) fırlatma hızıyla ateşleyebilecek şekilde tasarlanmıştır Sualtı enstrümantasyonu sadece su girişinin ayrıntılarını değil, aynı zamanda su altı yörünge özelliklerini de kaydetti. Mühendisler, diğer yararlı verilerin yanı sıra, torpidonun hangi hız ve açı kombinasyonlarında “kırılacağını” veya suyun yüzeyine çıkacağını belirleyebilirler.
Fırlatma Köprüsünün ağırlığı, tepenin arka eğiminde karşı ağırlıklı bir araba ile dengeleniyor. Fırlatma köprüsü, inşa edildiğinde Amerika Birleşik Devletleri’ndeki en uzun tamamen kaynaklı çelik açıklık olması bakımından dikkat çekicidir.600 tonluk karşı ağırlık arabası, güçlendirilmiş kaldırım üzerine döşenen standart bir demiryolu rayı üzerinde çalışıyor. Fırlatıcı raylarını ve karşı ağırlık rayını destekleyen büyük bir beton yapı, fırlatıcı ile karşı ağırlık arabası arasındaki sırtın üzerine inşa edildi. Bu yapı içindeki alan, elektronik kontrol ve kayıt ekipmanlarını, işletme makinelerini vb. barındırır. Beton yapının tepesine, fotoğrafçılık için bir bakış açısı sağlamak amacıyla 40 metrelik bir çelik kule inşa edildi.
Bir prototip fırlatma, sonuçların değerlendirilmesi için ön izleme enstrümantasyonuna ihtiyaç duyduğundan, Morris Barajı Torpido Menzili için çeşitli araçlar ve teknikler geliştirilmiştir. Bir füzenin su altı yörüngesi, hava uçuşu ve su girişi sırasında yaşadığı hareketlerden etkilendiğinden, giriş hızı, tutum, yörünge açısı, hem eğim hem de sapmadaki açısal hız ve ivme ve suya girişin erken aşamasında doğrusal yavaşlama hakkında doğru ölçümler yapılmalıdır.
Görünüşe göre, yerçekimi ve kaldırma kuvvetleri bu hız aralığında önemsiz sonuçlar doğurmaktadır. Daha ileride, yörünge yerçekimi ve kaldırma kuvvetlerinden etkilendi ve torpido hızının çoğunu kaybettikten sonra bu kuvvetler daha baskın hale geldi. Kısa hava uçuşu, aerodinamik davranış veya hava stabilizasyonu çalışmalarını engeller.
VAL, 0 ile 40 derece arasındaki açılara ayarlanabilir ve 304.8 m/s kadar hızlarda 1500 kiloluk bir füze fırlatmak üzere tasarlanmıştır. Testler, bir dizi hız ve giriş açısı boyunca doğru şekilde kontrol edilen koşullar altında gerçekleştirilebilir.
Suya girişi sırasında füze yönelimini, açısal ve doğrusal hızları ve yavaşlamayı ölçen bağlantılı istasyonlar vardır. Ayrıntılı giriş fotoğrafları, füze burnunun etrafında akışın oluştuğunu gösterir; broş ve yeniden giriş de fotoğrafik olarak kaydedilir. Sualtı yörüngesi yaklaşık 900 metre ölçülebilir. Torpido içindeki aletler, füzenin tutumunu zamanın bir fonksiyonu olarak ölçer veya çalışmasını ve bileşenlerinin tutumunu kaydeder. Mühimmat, mekanik cihazlar veya dalgıçlar tarafından geri kazanılır.
Ana fırlatma rampası, yarımadanın aşağı akış tarafında 45 derecelik doğal bir eğim üzerine inşa edilmiştir; Karşı ağırlık pisti, yukarı akış tarafında 30 derecelik doğal bir eğimden aşağı iner.
Hareketli fırlatıcı köprüsü, dış uçta 95 fit açıklıkla birbirine bağlanan iki duba üzerinde ve kıyıda desteklenir.
Diğer tesislerde ASW silahlarının geliştirilmesi ve test edilmesi için eşit derecede gerekliydi. Bunlardan biri Morris Barajı’ndaki Sualtı Teleferik Tesisiydi. Teleferik—Pasadena’nın başkanı Dr. Robert C. Brumfield tarafından tasarlandı. Pasadena’nın Tahrik Bölümü başkanı Dr. Robert C. Brumfield tarafından tasarlanan ve 1950’de inşa edilen teleferik, bir çift paralel ¾ inçten oluşuyordu rezervuarın her iki tarafındaki iki kara kütlesine sabitlenmiş ve gerilmiş çelik kablolar bir katener eğrisinde (yaklaşık 15.000 poundluk bir gerilimde) arasında, bir maksimum su derinliği 60 feet. Kabloların su altı açıklığı 1.000 yarda idi. İşlevsel olarak kısa yüksek hızlı pistin su altı versiyonu olan teleferik, tüm su altı araçlarını operasyonel hızlarda test etmek için kullanıldı kurtarılacaklarından emin olarak. Bir silahın geliştirme aşamasında bir laboratuvarın kontrollü koşullarında su altı testi gerekli olsa da, bu tür statik testlerin sınırlamaları vardı. Teleferik Tesisi, hızlanma, itme, gürültü radyasyonu ve bir silahın elektrik santrali ile itme üreticisi (pervane, su jeti vb.) Arasındaki etkileşimlerin gerçekçi bir şekilde ölçülmesine izin verdi.). Operasyonda, test aracı, 45.000 kiloluk test kablosuna (hava teleferikleri için kullanılan tip) bağlı bir çift koşucuya yapıştırıldı ve test öğesi kendi itiş gücü altında hareket ederken koşucular kablolar boyunca kaydırıldı. Sahadaki kalıcı akustik ve fotografik enstrümantasyon, test öğelerindeki enstrümantasyon ile güçlendirildi.
Bu tür egzotik araştırma tesislerinin değeri, ancak onları kullanan bilim adamlarının ve mühendislerin uzmanlığı kadar iyiydi ve Pasadena Yerleşkesi, ülkedeki en iyi uzmanlardan bazılarına sahipti. Örneğin, Pasadena’nın su tüneli fenomenleri konusundaki uzmanı, 1945’te Missouri Üniversitesi’nden lisans, lisans ve yüksek lisans dereceleri ve Cornell’den doktora derecesi ile donanmış olarak Pasadena’nın kadrosuna katılan Dr. John G. Waugh’du. Füzelerin suya girişi ve çıkışı ile ilgili sorunlar konusunda uzman olan Waugh, aynı zamanda BuWeps Hidrobalistik Danışma Komitesi’nin (BOWHAC) başkanlığını da yaptı. 1972’de Donanma Denizaltı Merkezi, Waugh ve diğer hidrodinamikçi Genevieve M. Stubstad’ın yetkili Hidrobalistik Modellemesini yayınladı; Kitap hala teknik işlemlerde sıklıkla alıntılanmaktadır.( Hydroballistic Modeling kitabını inceleybilirsiniz)
Stratejik ve Taktiksel Önemi
Bir denizaltının inşa edilmesinin temel amacı, gerektiğinde belirlenen hedefleri yok etmekten ve karşı tarafı istediği zaman ve istediği yerde hedefleri yok edebileceği konusunda ikna ederek caydırıcı bir etki oluşturmaktan ibarettir.Bu da öncelikle yüksek bir ateş gücü ile mümkün olabilir. Bir denizaltının etkili olabilmesi için yüksek ateş gücü ve güvenilirlik esastır. Güçlü füzeler ve torpidolar, hedefleri etkili bir şekilde yok edebilme kapasitesine sahip olmalıdır. Ayrıca, denizaltının sürekli olarak gizlilik ve sürpriz faktörünü koruyabilmesi, düşmanın bu denizaltılardan korkarak caydırılmasına yardımcı olur. Bu durum, denizaltıların stratejik caydırıcılığın bir parçası olarak ne kadar kritik olduğunu gösterir. Denizaltılar, düşman tarafından tespit edilme olasılıklarını minimize ederek, hedeflere ulaşmak için uzun süreler boyunca su altında kalabilirler. Bu gizlilik, onlara operasyonel esneklik ve üstünlük sağlar. Ayrıca, taşıdıkları nükleer başlıklar veya diğer yüksek etkili silahlar, potansiyel bir düşmanı caydırmak için büyük bir stratejik avantaj sunar.
Değerli olması için modern silahların büyük miktarlarda üretilebilir olması gerekir.
Torpidonun uzun akustik menzili, Pasadena’da geliştirilmekte olan iki farklı akustik panel türü (sonar işleme sistemleri) ile sağlandı. LANA, frekans modülasyonlu bir darbe kullanan transistörlü bir paneldi. REVEL (yankı giderme), yankılanmayı (yankılanma) ortadan kaldırmak ve böylece sonarın algılama aralığını artırmak için dar bir frekans sistemi ve titreşim kullandı. Operasyonda torpido suya girecek ve 1/2 saniye içinde deniz suyuyla etkinleştirilen bir batarya tahrik sistemini başlatacaktı
Önceden belirlenmiş bir derinliğe güç dalışı yaptıktan sonra, torpido, düşman denizaltısı için önceden programlanmış bir aramaya başlayacaktı, ya aktif yankı menzilli bir “yılan” modu ya da pasif/aktif daire modu. Hedef bulunduğunda, torpidonun yüksek hızı ve manevra kabiliyeti kullanılarak denizaltıya odaklanmak için saldırı/takip programı başladı. Hedef teması kaybolursa, torpido arama moduna geri döndü. Av, hedef yok edilene veya torpidonun yakıtı bitene kadar (yaklaşık 6 dakika) devam etti.
NOTS’un test tesisleri, sistemdeki herhangi bir zayıflığı bulmak ve yeni torpidodan en iyi performansı elde etmek için devreye sokuldu.
Pasadena’nın Sapan Tesisinde, dev bir bungee kordonu, torpido test ünitelerini 50 ila 90 derecelik açılarla yüksek hızlarda suya itti ve bir hava fırlatmasının ardından torpidonun su girişinin karşılaştığı ezilme kuvvetlerini simüle etti. Değişken Açılı Fırlatıcı, daha sığ açılarda (10 ila 40 derece) yüksek hızlı su giriş testleri için kullanıldı. Sahadaki silahın, 400 knot’a kadar hızlarda bir uçaktan fırlatılabilmesi gerekiyordu.
Tesisteki donanma operasyonları Haziran 1993’te sona erdi. Tüm bina ve yapıların yıkımı 1997 yılında yapıldı ve sadece beton pedler kaldı. Yaklaşık 1945’ten 1993’e kadar DON, tesisi torpido sistemi testi yapmak için kullandı. 1940’lı yıllarda, sahada yapılan birincil araştırma, torpidoların hidrodinamik özelliğini belirlemeye ve su altı nesnelerini tespit etmek için bir sonar sistemi geliştirmeye odaklandı. Caltech, tesisin işletmesini 1950 yılına kadar Donanmaya devretti. Morris Barajı Ar-Ge tesisi daha sonra öncelikle torpido performansını test etmek için kullanıldı. Saha test prosedürleri, suya girişi değerlendirmek için rezervuara torpido fırlatılmasını içeriyordu.
Tesis, California, China Lake’deki Donanma Mühimmat Test İstasyonu (NOTS) tarafından yönetildi.
Hidrobalistik problemlerinin ortak bir paydası varsa, bu boşluktur; Kuşkusuz, herhangi bir yeni etkinin ölçüsü olarak öncelikle boşluk davranışı incelenir, İstenmeyen boşluk davranışı füze performansını tamamen bozabilir, ancak aynı boşluk kontrol edilirse füze kontrolü için bir olasılık sunar.
Bu tesislerde tekrarlanabilir teknikler (repeatability) geliştirilmiştir.
Sapan Tesisi (Slingshot Facility): Sapan tesisi ,mühimmatın suya girişini ve yapısal davranışını dik giriş açılarında gözlemlemek için kullanıldı.Tesisin dikkat çekici sistemlerinden biri olan bu alanda 60-90 derece arasında değişen açıda suya giriş ve yapısal hasar verileri elde edildi. Mühimmat, rezervuarın 60m yukarısında asılı duran bir kabloya çekilir.
Tesiste genel olarak;
Su altında fırlatılan roketlerde yörünge ve hız verilerinin elde edilmesini sağlayan bir su altı fırlatıcısı,
Torpidoları serbest fırlatmak için mavnaya monteli bir ray fırlatıcı, kontrol çalışmaları için veya patlayıcı değerlendirmesi için plakalara karşı etki için.
Yeni kimyasal yakıtlar, yüksek enerjili piller, ana taşıyıcılar ve itme üreten mekanizmalarla denemeler yapmak için kullanılan tahrik laboratuvarında yeni kimyasallar ile birlikte yakıtlar denenmiştir.
Torpidoların veya benzeri test araçlarının 2.500 fit uzunluğundaki bir su altı menzilinde esir testi için bir su altı teleferiği mevcuttur.
mavnaya monte değişken açılı fırlatıcı, çapı 8 inç’e kadar olan modellerin ve mermilerin yüksek hızda fırlatılması için kullanılır.
160 feet’e kadar herhangi bir yükseklikten 2.000 pound’a kadar olan füzeleri veya diğer ekipmanları düşürmek için dikey düşürme fırlatıcı mevcuttur.
Ayrıca torpidoların ürettiği sesi ölçmek için sonik bir mavna mevcuttur.
Mobil Hidrofon Dizisi, 150 fit küp şeklinde düzenlenmiş ve şekilde gösterildiği gibi gölde yüzen bir mavnadan asılı duran 12 hidrofondan oluşur.Mobil Hidrofon Dizisi, mermilerin suya girdikten sonra yörüngesini çizmek için kullanılır ve Küçük Kalibreli Balistik Menzil tesislerinden herhangi birine yerleştirilebilir.
Suya giriş kırbaç ve yavaşlama verileri elde edilirken kaydedilen su altı yörüngeleri hidrofon dizisinden belirlenmiştir.Torpidonun sualtı uçuşu sırasında bilinen birkaç zamanda konumunu kaydeder ve ağ yapısı giriş noktasından 15 metre aralıklarla yerleştirildi ve yüzeyde mantarlarla süzülen tel kablo ile desteklendi. Ağlar uçuşa etkilemeyecek kadar hafifti.
Görseller ve dokümanlar için Historical American Engineering Records (HAER) CA -169 ve ilgili serilere web ortamından ulaşılabilir.
Bu yazının özet hali ve ek çalışmaları araştırmacısı olduğum Deniz Kuvvetleri Deniz İhtisas Kütüphanesinde de mevcuttur.
